Trong nhiều thế kỷ qua, các nhà nghiên cứu đã phỏng đoán rằng sự sụp đổ của các nền văn minh cổ đại ở châu Mỹ không chỉ do sự xâm lăng của người châu Âu mà còn bị ảnh hưởng nặng nề bởi các bệnh truyền nhiễm nghiêm trọng.
Gần đây, một nghiên cứu quan trọng được công bố trên tạp chí Science đã cung cấp bằng chứng di truyền tiên phong giúp khám phá nguồn gốc của đợt dịch bệnh này. Nhóm nghiên cứu đã phân tích mẫu xương từ hai xác ướp cổ ở Chile và phát hiện mã gen của virus đậu mùa được công nhận là cổ nhất từng xuất hiện tại Tân Thế giới.
Các mẫu vật này thuộc về hai người được ướp xác tự nhiên, được tìm thấy tại di tích khảo cổ Camarones 9, miền bắc Chile. Các thi thể bao gồm một phụ nữ trong độ tuổi 30-35 và một nam thanh niên khoảng 18-20 tuổi, khả năng cao là người Inca sống trong thời kỳ đầu của sự thống trị Tây Ban Nha.
Thung lũng Camarones ở miền Bắc Chile, nơi 2 xác ướp được tìm thấy. Ảnh: Yastay/Wikimedia Commons
Khi các nhà khảo cổ khai quật, hai thi thể được bọc trong những tấm chăn len dày cùng nhiều vật phẩm an táng theo phong tục của người bản địa. Điều thú vị là nhóm nghiên cứu ban đầu chỉ dự định tìm kiếm DNA người để chi tiết hóa lịch sử di cư hoặc truy vết vi khuẩn lao, nhưng kết quả lại cho thấy trình tự DNA còn rất nguyên vẹn của virus đậu mùa.
Qua phân tích di truyền, hai mẫu virus từ hai xác ướp có cấu trúc gene tương tự nhau, cho thấy chúng có thể đã chết trong cùng một đợt bùng phát dịch bệnh. Phân tích niên đại bằng carbon phóng xạ cùng với đồng hồ phân tử xác nhận rằng thời điểm tử vong của họ rơi vào khoảng từ năm 1492 đến 1631.
Khoảng thời gian này trùng khớp với thời kỳ các nhà chinh phục Tây Ban Nha tiến sâu vào Nam Mỹ và lật đổ đế chế Inca. Phân tích cây phả hệ của virus cho thấy chủng này nằm ở vị trí tiến hóa trung gian giữa các chủng virus đậu mùa thời Trung cổ và các biến thể sau này.
Tranh vẽ của người Aztec về dịch đậu mùa vào khoảng thế kỷ XVI. Nguồn: Wikimedia Commons
Những phát hiện này cũng giúp các nhà khảo cổ nhìn nhận lại các dấu hiệu bệnh lý trên những xác ướp. Các tổn thương trên da, trước đây từng được cho là do nhiễm độc asen mãn tính, giờ đây được xác nhận là các vết sẹo đặc trưng của bệnh đậu mùa. Bệnh này gây ra các mụn mủ đau đớn trên toàn cơ thể người bệnh trước khi nó đóng vảy.
Khi người châu Âu đặt chân đến Tân Thế giới, dân cư bản địa không có miễn dịch tự nhiên với căn bệnh nguy hiểm này. Dịch đậu mùa đã lan rộng với tốc độ nhanh chóng, cùng với nghèo đói, nô lệ và chiến tranh, đã khiến gần 90% dân số bản địa thiệt mạng, đẩy những nền văn minh rực rỡ như Maya, Aztec, và Inca tới bờ vực diệt vong.
Không chỉ gây ra những hậu quả khốc liệt về thể xác, dịch đậu mùa còn để lại tổn thương tinh thần sâu sắc cho người bản địa. Tình trạng bùng phát nhanh chóng và tỷ lệ tử vong cao đã khiến nhiều cộng đồng cảm thấy như các vị thần của họ đã bỏ rơi hoặc không thể chống chọi trước sức mạnh của kẻ xâm lược.
Quân Tây Ban Nha của nhà chinh phục Francisco Pizzaro lật đổ Đế chế Inca (tranh vẽ của John Everett Millais vào khoảng thế kỷ 19). Nguồn: Wikimedia Commons
Từ góc độ sinh học, các dữ liệu gen thu được cũng tiết lộ một hiện tượng tiến hóa thú vị. Virus đậu mùa đã trải qua quá trình biến đổi gen trước thế kỷ 16, nhưng tốc độ tiến hóa của nó đã giảm đi đáng kể trong suốt giai đoạn thuộc địa.
Nhờ vào thực tế rằng dân cư bản địa không có miễn dịch, virus dễ dàng lây lan mà không cần phải điều chỉnh hay đột biến. Sự tiến hóa của virus chỉ bắt đầu gia tăng trở lại vào thế kỷ 19, khi bác sĩ Edward Jenner phát triển thành công vaccine đậu mùa và các chiến dịch tiêm chủng rộng rãi bắt đầu.
Rào cản miễn dịch do vaccine tạo ra buộc virus phải thay đổi để tồn tại, trước khi nỗ lực y tế toàn cầu giúp xóa sổ hoàn toàn căn bệnh này vào năm 1980.
Hai mẫu DNA xác ướp từ Chile, mặc dù chỉ là một phần nhỏ, nhưng đã được giới khoa học nhìn nhận như một bước tiến quan trọng trong việc làm sáng tỏ lịch sử thông qua việc khai thác các mẫu DNA cổ đại.
Những bằng chứng sinh học này không thể chối cãi đã nằm sâu trong lòng đất suốt 500 năm qua, xác nhận bi kịch lớn lao mà người bản địa châu Mỹ đã phải trải qua khi đối mặt với những cuộc tấn công của kẻ xâm lược.
Để biết thêm chi tiết về ảnh hưởng của các cơn bão lũ và sạt lở đất trên khu vực này, hãy xem thêm Cảnh Giác Đối Với Nguy Cơ Lũ Quét Và Sạt Lở Đất Tại 18 Tỉnh Thành. Ngoài ra, có thể tham khảo danh sách các xã, phường nguy cơ trong bài viết Khẩn Cấp: Danh Sách 237 Xã, Phường Đối Mặt Với Nguy Cơ Lũ Quét Và Sạt Lở Đất cũng như mô hình chăm sóc người cao tuổi tại Mô Hình Chăm Sóc Người Cao Tuổi Bền Vững Tại Làng Bà Nguyệt Bao Dung.
