Phế cầu kháng kháng sinh: hiểu rõ rủi ro và cách bảo vệ trẻ
Trong những tuần chuyển mùa, cha mẹ thường thấy con dễ bị ho, sốt hoặc chảy mũi. Nhưng có một lý do đáng lo hơn là khi tác nhân vi khuẩn như phế cầu bắt đầu xuất hiện với khả năng đề kháng cao hơn trước — tình huống khiến điều trị phức tạp và làm tăng nguy cơ tiến triển nặng ở trẻ nhỏ.
Tại sao bệnh hô hấp ở trẻ tăng lên vào mùa giao mùa?
PGS.TS Nguyễn Thị Diệu Thúy, Trưởng khoa Nhi, Bệnh viện Đại học Y Hà Nội, cho biết giai đoạn giao mùa, khi nhiệt độ thay đổi mạnh giữa ngày và đêm, là điều kiện thuận lợi cho nhiều tác nhân gây bệnh đường hô hấp hoạt động mạnh hơn. Khi trẻ trở lại trường lớp sau kỳ nghỉ hè, mật độ tiếp xúc tăng lên, làm gia tăng cơ hội lây nhiễm giữa các em.
Thói quen thay đổi giấc ngủ, môi trường sinh hoạt khác biệt so với kỳ nghỉ và tiếp xúc gần với bạn bè, thầy cô là những yếu tố khiến trẻ dễ mắc các bệnh đường hô hấp vào các thời điểm như đầu năm học hoặc giữa các mùa.
PGS.TS Nguyễn Thị Diệu Thúy thăm khám cho trẻ mắc bệnh hô hấp tại Trưởng khoa Nhi, Bệnh viện Đại học Y Hà Nội. Ảnh: Thái Bình
Phế cầu là gì và mức độ nguy hiểm ra sao?
Phế cầu (Streptococcus pneumoniae) là vi khuẩn có thể cư trú ở đường hô hấp mà không gây triệu chứng ở người lớn khỏe mạnh. Tuy nhiên, trong điều kiện thuận lợi — đặc biệt ở trẻ nhỏ — nó có thể gây viêm tai giữa, viêm phổi và các nhiễm trùng xâm lấn (IPD) như nhiễm khuẩn huyết và viêm màng não, những bệnh cảnh có thể đe dọa tính mạng.
Các dữ liệu giám sát tại Việt Nam cho thấy phế cầu là nguyên nhân hàng đầu của viêm màng não do vi khuẩn ở trẻ dưới 5 tuổi trong giai đoạn 2012–2021 tại Bệnh viện Nhi đồng 1 và Bệnh viện Nhi đồng 2 TP.HCM, chiếm 86,1% trong số các trường hợp. Sau đó là H. influenzae với 7,6% và não mô cầu 6,3%.
Số ca tử vong và nhóm tuổi dễ tổn thương
Tại Bệnh viện Nhi Trung ương, nghiên cứu trên 274 trẻ mắc bệnh phế cầu xâm lấn giai đoạn 2019–2022 ghi nhận 24 trường hợp tử vong; trong đó 84,7% số ca tử vong là trẻ dưới 5 tuổi, tương ứng tỷ lệ tử vong khoảng 8,8% trong tập nghiên cứu này. Những con số này phản ánh mức độ nặng của bệnh phế cầu khi xâm lấn.
PGS.TS Nguyễn Thị Diệu Thúy nhấn mạnh người lớn có thể mang phế cầu mà không có triệu chứng và vô tình truyền cho trẻ trong gia đình; ví dụ những người làm việc tại bệnh viện hoặc tiếp xúc nhiều với nguồn bệnh có thể trở thành nguồn lây.
Đề kháng kháng sinh — vấn đề làm tăng độ khó của điều trị
Một trong những thách thức lớn hiện nay là tỷ lệ chủng phế cầu đề kháng với nhiều nhóm kháng sinh phổ biến. Tại Bệnh viện Nhi Trung ương, giai đoạn 2019–2022, 75,3% các chủng phế cầu gây bệnh xâm lấn được ghi nhận có đề kháng với cephalosporin thế hệ ba. Tỷ lệ đề kháng với erythromycin và clindamycin cũng ở mức cao. Nghiên cứu tại một số địa phương khác như Cần Thơ và Nghệ An cũng báo cáo mức đề kháng đáng chú ý với nhiều nhóm kháng sinh thông thường.
Khi gặp tình trạng đề kháng như vậy, bác sĩ cần dựa vào tổng thể lâm sàng, mức độ nặng của bệnh và kết quả kháng sinh đồ để lựa chọn phác đồ điều trị phù hợp thay vì chỉ sử dụng kháng sinh theo thói quen.
Hệ quả khi kháng kháng sinh xuất hiện
Đề kháng làm kéo dài thời gian bệnh, làm tăng nguy cơ biến chứng và tăng nhu cầu can thiệp y tế chuyên sâu. Ở trẻ nhỏ, một đợt bệnh do phế cầu có thể kéo dài 7–10 ngày hoặc lâu hơn; trong các trường hợp nặng, thời gian điều trị có thể kéo dài nhiều tuần và để lại di chứng lâu dài như tổn thương thần kinh, ảnh hưởng nhận thức hoặc chậm phát triển.
Nhóm trẻ cần được chú ý đặc biệt
Dù phế cầu có thể gây bệnh ở mọi lứa tuổi, trẻ dưới 5 tuổi là nhóm dễ diễn tiến nặng nhất. Ngoài ra, trẻ có bệnh nền cũng có nguy cơ cao hơn, bao gồm: bệnh thận mãn, bệnh gan mãn, hen mức độ trung bình hoặc nặng, suy giảm miễn dịch, bệnh tim hoặc phổi mãn tính và tiểu đường.
Biểu hiện lâm sàng thường thấy là sốt, ho, chảy mũi; nếu tiến triển nặng, trẻ có thể khó thở, mệt mỏi, tím tái, li bì, bỏ bú hoặc nôn nhiều, co giật hoặc rối loạn ý thức. Những dấu hiệu này cần được đánh giá kịp thời tại cơ sở y tế.
Phế cầu có thể gây bệnh ở mọi lứa tuổi nhưng đặc biệt đáng lưu ý ở trẻ nhỏ, nhất là trẻ dưới 5 tuổi. Ảnh Thái Bình
Tiêm chủng và biện pháp phòng bệnh: những điều phụ huynh cần biết
Vắc xin phòng phế cầu không bảo phủ tất cả các chủng, nhưng có hiệu quả giảm bệnh và giảm tỷ lệ diễn tiến nặng đối với các chủng nằm trong phạm vi bao phủ của vắc xin. Vì vậy, việc tiêm chủng đúng lịch, đủ liều theo khuyến cáo là một trong những biện pháp chủ chốt để giảm nguy cơ cho trẻ.
Bên cạnh tiêm chủng, gia đình cần duy trì thói quen rửa tay thường xuyên, giữ vệ sinh môi trường sống, hạn chế tiếp xúc gần với người đang có triệu chứng hô hấp và không dùng chung đồ dùng cá nhân với người bệnh. Những biện pháp đơn giản này góp phần giảm nguy cơ lây nhiễm trong cộng đồng và trong gia đình.
Khi nào cần đưa trẻ đến cơ sở y tế?
Phụ huynh cần cảnh giác và đưa trẻ đi khám ngay khi xuất hiện các dấu hiệu cảnh báo bệnh nặng: sốt cao kéo dài, khó thở hoặc thở nhanh, tím tái, li bì, bỏ bú hoặc ăn uống kém, nôn nhiều, co giật, hoặc có biểu hiện bất thường về ý thức. Những triệu chứng này đòi hỏi đánh giá chuyên sâu và can thiệp y tế kịp thời.
Vai trò của chẩn đoán và xét nghiệm kháng sinh đồ
Khi nghi ngờ nhiễm khuẩn do phế cầu, xét nghiệm vi sinh và kháng sinh đồ giúp xác định chủng và lựa chọn kháng sinh phù hợp. Trong bối cảnh tỷ lệ đề kháng cao, kháng sinh đồ càng trở nên quan trọng để tránh điều trị sai và hạn chế tình trạng đa kháng.
Việc lựa chọn phác đồ cần cân nhắc biểu hiện lâm sàng, mức độ nặng, tuổi của bệnh nhi và kết quả xét nghiệm khi có. Đối với các trường hợp nặng, điều trị tại cơ sở y tế có khả năng theo dõi và hỗ trợ hồi sức là cần thiết.
Trao đổi hợp tác chuyển giao công nghệ vắc xin phế cầu thế hệ mới
Những điểm cần ghi nhớ để bảo vệ con bạn
- Trẻ dưới 5 tuổi và trẻ có bệnh nền là nhóm dễ diễn tiến nặng; cần theo dõi sát.
- Tiêm chủng đúng lịch và đủ liều giúp giảm nguy cơ mắc và giảm mức độ nặng khi nhiễm các chủng trong phạm vi bảo vệ của vắc xin.
- Rửa tay, giữ vệ sinh cá nhân và hạn chế tiếp xúc với người có triệu chứng hô hấp là biện pháp phòng ngừa hữu hiệu.
- Khi trẻ có dấu hiệu nặng (khó thở, li bì, co giật, tím tái…), cần đưa ngay đến cơ sở y tế để can thiệp kịp thời.
- Trong bối cảnh đề kháng kháng sinh gia tăng, việc dựa vào kết quả xét nghiệm để chọn kháng sinh phù hợp rất quan trọng.
Kết luận
Phế cầu vẫn là tác nhân gây bệnh nặng ở trẻ nhỏ, nhất là khi một tỷ lệ lớn chủng gây bệnh hiện có khả năng đề kháng với nhiều kháng sinh thông thường. Phụ huynh và người chăm sóc cần tập trung vào phòng ngừa bằng tiêm chủng, duy trì vệ sinh cá nhân và nhận biết sớm các dấu hiệu nặng để đưa trẻ đến cơ sở y tế kịp thời. Việc phối hợp giữa gia đình, nhà trường và hệ thống y tế là yếu tố then chốt để giảm thiểu hậu quả do phế cầu gây ra cho trẻ em.
Nếu bạn quan tâm tới ảnh hưởng của ô nhiễm không khí đến sức khỏe hô hấp và tim mạch trong thành phố, bài viết tác hại của bụi mịn PM2.5 lên tim phổi phân tích cơ chế, rủi ro tại không khí trong nhà và biện pháp bảo vệ cho gia đình.
Đối với cha mẹ hoặc người lao động muốn hiểu quyền lợi pháp lý khi mắc bệnh nghề nghiệp, bạn có thể đọc bài quyền lợi người lao động khi mắc bệnh nghề nghiệp để biết về nghĩa vụ của người sử dụng lao động và các khoản hỗ trợ liên quan.
Nếu quan tâm tới cách bảo vệ trẻ khi ăn bán trú trước nguy cơ dị ứng thực phẩm, hướng dẫn phòng ngừa dị ứng thực phẩm cho trẻ học bán trú cung cấp quy trình sàng lọc, nhận diện dấu hiệu và phối hợp với nhà trường trong xử trí khẩn cấp.
