Bảo vệ học sinh trước thuốc lá điện tử và thuốc lá nung nóng: chính sách, rủi ro và vai trò nhà trường
Trong những năm gần đây, sản phẩm thuốc lá thế hệ mới xuất hiện dưới nhiều hình thức khiến nhà trường và gia đình gặp khó khăn khi phát hiện. Thiết bị mô phỏng vật dụng hàng ngày, hương vị ngọt ngào và quảng cáo trên mạng đã làm tăng sự tò mò ở thanh thiếu niên — điều này đặt ra cả thách thức y tế và quản lý.
Tại sao thuốc lá điện tử và thuốc lá nung nóng là mối đe dọa với lứa tuổi học đường?
Các thiết bị này thường chứa nicotine — một chất gây nghiện mạnh có thể ảnh hưởng đến sự hoàn thiện não bộ ở tuổi thiếu niên. Ngoài nicotine, dung dịch và khói tạo ra từ sản phẩm có thể mang theo các hóa chất, thậm chí kim loại nặng (như chì, niken, thiếc) mà nghiên cứu đã cảnh báo về nguy cơ gây tổn thương phổi và tăng khả năng mắc các bệnh nguy hiểm sau này.
Một thực tế đáng lo là một số loại hàng hóa không rõ nguồn gốc bị phát hiện chứa các chất mà người dùng không ngờ tới, như các chất gây nghiện khác. Khi thanh thiếu niên tiếp xúc với những sản phẩm này, hậu quả có thể vượt xa việc lệ thuộc nicotine — có thể dẫn tới ngộ độc cấp tính và các rối loạn nghiêm trọng về ý thức, co giật hoặc biến chứng tim mạch.
Thuốc lá điện tử chứa nicotine – chất gây nghiện mạnh có thể ảnh hưởng đến sự phát triển não bộ ở trẻ vị thành niên. Ảnh minh họa
Trào lưu dùng sản phẩm ngụy trang và hương vị hấp dẫn
Những thiết bị hiện nay được tạo kiểu trông giống son môi, USB, bút hay đồ dùng cá nhân khác. Đồng thời, nhà sản xuất và người bán dùng nhiều mùi vị: vani, hoa quả, kẹo, nước hoa… để thu hút người trẻ. Sự kết hợp giữa mẫu mã bắt mắt và hương vị ngọt làm tăng khả năng tiếp cận của các em, đặc biệt là trong môi trường học đường.
Thống kê cho thấy xu hướng tăng nhanh ở học sinh
Số liệu từ Bộ Y tế cho thấy tỷ lệ học sinh sử dụng thuốc lá điện tử tăng lên đáng kể trong vài năm gần đây. Ở nhóm tuổi 13–17, tỉ lệ tăng từ 2,6% (năm 2019) lên 8,1% (năm 2023). Ở nhóm nhỏ hơn, 13–15 tuổi, con số cũng tăng từ 3,5% (năm 2022) lên 8% (năm 2023). Những biến động này cảnh báo hệ lụy sức khỏe lâu dài nếu không có biện pháp can thiệp kịp thời.
Khung pháp lý: cấm, xử phạt và yêu cầu quản lý
Quốc hội đã ban hành Nghị quyết số 173/2024/QH15, theo đó từ năm 2025 các hoạt động liên quan đến sản xuất, kinh doanh, nhập khẩu, vận chuyển, chứa chấp và sử dụng thuốc lá điện tử, thuốc lá nung nóng bị nghiêm cấm. Song song đó, Luật Phòng, chống tác hại của thuốc lá cũng được cập nhật để tăng cường kiểm soát các sản phẩm mới.
Bộ máy hành pháp tiếp tục hoàn thiện quy định cụ thể: Nghị định số 90/2026/NĐ-CP, có hiệu lực từ 15/5/2026, quy định xử phạt vi phạm trong lĩnh vực y tế liên quan tới những sản phẩm này. Theo Điều 26 của Nghị định, hành vi sử dụng có thể bị phạt tiền; hành vi chứa chấp người khác sử dụng trên địa điểm thuộc quyền quản lý cũng bị xử phạt nặng hơn và có thể kèm biện pháp buộc tiêu hủy sản phẩm. Mức phạt áp dụng cho cá nhân khác với tổ chức (mức phạt tổ chức cao gấp đôi mức phạt cá nhân).
Vị trí nhà trường và gia đình trong phòng ngừa
Ngay cả khi có lệnh cấm và xử phạt, việc ngăn chặn tiếp cận ở thực tế đòi hỏi nỗ lực từ nhiều phía. Nhà trường có thể làm được một số bước thiết thực:
- Rà soát và bổ sung nội quy, quy chế nhà trường để cấm tuyệt đối việc tàng trữ, sử dụng và mua bán thiết bị thuốc lá thế hệ mới trong khuôn viên và khu vực xung quanh trường;
- Lồng ghép kiến thức về tác hại vào tiết học chính khóa, chương trình kỹ năng sống, hoạt động trải nghiệm để học sinh hiểu rõ nguy cơ sức khỏe và hệ lụy xã hội;
- Sử dụng hệ thống truyền thông nội bộ (phát thanh, bảng thông báo, website, mạng xã hội chính thức của trường) để cập nhật thông tin đến phụ huynh và học sinh;
- Phối hợp chặt chẽ với chính quyền địa phương, cơ quan công an và y tế để rà soát, kiểm tra các điểm bán gần trường và kịp báo cáo khi phát hiện vi phạm.
Phụ huynh cũng đóng vai trò then chốt: cần được thông tin kịp thời về xu hướng và rủi ro để giám sát con em khi ở ngoài trường học.
Các trường học cần tăng cường tuyên truyền tác hại của thuốc lá điện tử đến học sinh trong các tiết học chính khóa, hoạt động trải nghiệm, giáo dục kỹ năng sống. Ảnh minh họa
Thực thi trên nền tảng trực tuyến và thương mại điện tử
Một điểm khó kiểm soát là việc rao bán qua mạng xã hội và sàn thương mại điện tử. Dù luật cấm, sản phẩm vẫn được chào bán công khai ở nhiều nơi. Do đó, bên cạnh hành lang pháp lý, cần có phối hợp kỹ thuật giữa cơ quan quản lý, nền tảng trực tuyến và đơn vị vận chuyển để phát hiện và chặn nguồn cung.
Những bước can thiệp y tế và cộng đồng
Trong bối cảnh sản phẩm mới xuất hiện, mạng lưới y tế trường học và cộng đồng phải sẵn sàng can thiệp khi có dấu hiệu nghiện hoặc ngộ độc. Việc phát hiện sớm, tư vấn và kết nối với dịch vụ y tế là cách giảm thiểu hậu quả. Tài liệu truyền thông cần nhấn mạnh cả rủi ro cấp tính (ngộ độc, rối loạn ý thức) và tác hại lâu dài (tác động lên hệ hô hấp, tim mạch, phát triển não bộ).
Ngoài ra, mô hình sàng lọc và can thiệp chủ động tại cộng đồng đã được triển khai ở một số chiến dịch y tế; ví dụ về những chiến dịch sử dụng công nghệ để phát hiện bệnh và liên kết chăm sóc tại chỗ có thể là tham chiếu hữu ích cho chương trình phòng chống khác. Tham khảo kinh nghiệm này trong sàng lọc lao tại Côn Đảo có thể giúp thiết kế chiến lược tiếp cận hiệu quả hơn cho các vấn đề sức khỏe trường học.
Lưu ý về xử lý các trường hợp cấp cứu và độc chất
Khi học sinh có dấu hiệu ngộ độc hoặc phản ứng nặng sau khi sử dụng sản phẩm không rõ nguồn gốc, cần đưa đến cơ sở y tế kịp thời và thông báo cho gia đình. Các cơ sở y tế tuyến địa phương cần cảnh giác với các biểu hiện nặng do các hóa chất lạ trong sản phẩm trôi nổi. Vấn đề ngộ độc do sản phẩm không kiểm soát đã từng được ghi nhận trong các trường hợp khác, ví dụ tổn thương cơ quan trong liên quan đến thuốc đông y không rõ nguồn gốc; tài liệu liên quan như tổn thương gan do thuốc bắc minh họa sự rủi ro khi dùng sản phẩm không kiểm chứng.
Cần hoàn thiện hành lang pháp lý kiểm soát thuốc lá điện tử, thuốc lá nung nóng
Giáo dục nghề y và trách nhiệm chuyên môn
Ngành y, giáo dục và lao động quản lý cần chuẩn bị nguồn nhân lực có năng lực để xử lý các vấn đề sức khỏe mới phát sinh. Việc cập nhật quy trình chẩn đoán, báo cáo và can thiệp trong trường hợp ngộ độc hoặc nghiện là điều cần thiết. Những đổi mới trong đào tạo và đánh giá năng lực chuyên môn cũng được chú ý trong bối cảnh đảm bảo an toàn người bệnh; các thông tin liên quan đến kỳ thi và tiêu chuẩn hành nghề có thể hữu ích cho những người làm trong ngành y, ví dụ về hướng dẫn kiểm tra năng lực hành nghề 2027.
Thẩm định dự án Luật sửa đổi Luật Phòng, chống tác hại của thuốc lá: Đề xuất cấm thuốc lá điện tử, nung nóng và siết quản lý bán
Kết luận: ưu tiên phòng ngừa, phối hợp liên ngành
Khung pháp lý đã thắt chặt, song hiệu quả phụ thuộc vào năng lực phát hiện, tuyên truyền và phối hợp của nhà trường, gia đình, chính quyền địa phương và nền tảng thương mại điện tử. Ưu tiên trước mắt là tăng cường truyền thông đến học sinh và phụ huynh, điều chỉnh nội quy trường học, kết nối với lực lượng thực thi để xử lý các điểm bán gần trường và bảo đảm khi có tình huống y tế xuất hiện sẽ được can thiệp nhanh chóng. Sự phối hợp liên ngành là then chốt để bảo vệ thế hệ trẻ khỏi các rủi ro do thuốc lá thế hệ mới gây ra.
