Vào thời điểm giao mùa, nhiều người thường gặp phải tình trạng táo bón. Nguyên nhân chủ yếu xuất phát từ sự thay đổi thời tiết và lối sống không hợp lý. Sự biến đổi này có thể khiến cơ thể không điều hòa được việc tiêu hóa, dẫn đến những khó khăn trong việc đi đại tiện.
Y học cổ truyền đã chỉ ra rằng táo bón không chỉ liên quan đến chức năng của đại tràng mà còn liên quan đến sự mất cân bằng giữa các cơ quan nội tạng, khí huyết và các dịch thể trong cơ thể. Việc điều trị táo bón cần dựa vào thể bệnh cụ thể, đồng thời kết hợp với việc điều chỉnh chế độ ăn uống và thói quen sinh hoạt để nâng cao sức khỏe. Khám Phá 5 Món Canh Củ Sen Dinh Dưỡng Dễ Chế Biến 11 Bài Tập Thúc Đẩy Sự Linh Hoạt Cho Người Trên 50 Tuổi
ThS.BS. Nguyễn Đình Thục – Phó Viện trưởng Viện Đông y Việt Nam.
1. Tại sao giao mùa lại khiến táo bón trở nên phổ biến?
Theo ThS.BS. Nguyễn Đình Thục, táo bón trong y học cổ truyền được gọi là “tiện bí” hay “đại tiện bí kết”, thể hiện qua việc đại tiện khó khăn, số lần ít, và phân thường khô cứng. Khi thời tiết chuyển mùa, đặc biệt là khi không khí trở nên khô hanh, hiện tượng “táo tà” dễ dàng xâm nhập vào cơ thể, khiến cơ thể bị hao hụt tân dịch. Khi tân dịch không đủ để duy trì độ ẩm cho phân, tình trạng táo bón sẽ dễ xảy ra.
Các thói quen ăn uống kém cũng có thể làm gia tăng nguy cơ táo bón vào thời điểm này, chẳng hạn như:
- Thiếu nước do thời tiết mát hơn khiến ít cảm thấy khát.
- Giảm lượng rau xanh và trái cây trong khẩu phần ăn.
- Tăng cường tiêu thụ thực phẩm giàu đạm và gia vị nóng.
- Giảm hoạt động thể chất.
- Căng thẳng, giấc ngủ không đầy đủ, và thay đổi nhịp sinh hoạt.
Ở khía cạnh y học cổ truyền, chức năng của đại tiện còn phụ thuộc vào sự phối hợp đồng bộ của các tạng phủ như Phế, Đại tràng, Tỳ, Vị, Can và Thận. Khi có sự rối loạn trong hoạt động của những tạng này, sẽ ảnh hưởng đến sự vận hành của khí huyết, phân phối tân dịch, và hoạt động của đại tràng, dẫn đến tình trạng táo bón trong nhiều trường hợp.
2. Phân loại các thể bệnh táo bón
Trong y học cổ truyền, táo bón được phân chia thành nhiều thể khác nhau thay vì điều trị một cách đồng bộ.
2.1. Thể nhiệt táo
Thể này khá phổ biến khi thời tiết khô hanh hoặc khi người bệnh tiêu thụ nhiều đồ cay nóng, thường gặp ở những người có cơ địa nhiệt. Triệu chứng điển hình bao gồm phân khô cứng, đại tiện khó khăn, miệng và họng khô, khát nước, hơi thở hôi, và nước tiểu có màu vàng, có thể kèm theo cảm giác nóng trong người.
Nguyên tắc điều trị cho thể này là thanh nhiệt, nhuận táo, sinh tân, và thông tiện. Người bệnh nên tăng cường các thực phẩm giúp thanh nhiệt và nhuận tràng như lê, thanh long, rau đay, và khoai lang.
Thực phẩm hỗ trợ nhuận tràng giúp giảm tình trạng táo bón. Ảnh: AI.
2.2. Thể khí trệ
Thể khí trệ thường gặp ở những người thường xuyên căng thẳng, ít vận động hoặc làm việc trong môi trường áp lực. Triệu chứng bao gồm cảm giác muốn đi ngoài nhưng không thể, bụng đầy chướng, và đau tức vùng bụng dưới. Sau khi đi ngoài, thường cảm thấy thoải mái hơn.
Điều trị cho thể này bao gồm hành khí, hoạt huyết, và điều hòa khí cơ. Người bệnh nên tiêu thụ các loại củ quả có tính ấm và giàu chất xơ như đu đủ và chuối chín.
2.3. Thể khí huyết lưỡng hư
Thể này thường thấy ở người cao tuổi và phụ nữ sau sinh, những người có bệnh mạn tính. Triệu chứng điển hình là đại tiện khó khăn nhưng không quá khô, cần phải rặn nhiều, kèm theo mệt mỏi và sắc mặt nhợt nhạt.
Nguyên tắc điều trị là bổ khí, dưỡng huyết, và nhuận tràng. Chế độ ăn nên bao gồm các món như cháo hạt sen và đậu đen.
2.4. Thể âm hư, tân dịch thiếu
Đối tượng thường gặp là người cao tuổi hoặc những người mắc bệnh kéo dài với các triệu chứng như phân khô cứng, miệng họng khô, da khô, và lưỡi đỏ. Nguyên tắc điều trị cho thể này là dưỡng âm, sinh tân, nhuận táo.
Các thực phẩm mát và ngọt giúp sinh tân dịch bao gồm lê, thanh long, và mật ong (nếu không có chống chỉ định).
3. Dưỡng sinh để phòng ngừa táo bón khi giao mùa
ThS.BS. Nguyễn Đình Thục cho rằng phần lớn trường hợp táo bón nhẹ có thể cải thiện thông qua việc thay đổi lối sống. Dưới đây là một số lưu ý:
- Uống từ 1,5 đến 2 lít nước mỗi ngày.
- Tiêu thụ đủ 400-500 g rau và trái cây mỗi ngày.
- Ưu tiên thực phẩm nguyên hạt và rau củ nhiều chất xơ.
- Không nhịn đại tiện.
- Hình thành thói quen đi vệ sinh vào giờ cố định.
- Thể dục ít nhất 30 phút mỗi ngày để tăng cường khả năng tiêu hóa.
- Ngủ đủ giấc và giữ tinh thần thoải mái.
Ngoài ra, người bệnh còn có thể xoa bụng mỗi sáng và tối, thực hiện các phương pháp y học cổ truyền như bấm huyệt hoặc châm cứu để hỗ trợ cải thiện tình trạng táo bón, dưới sự hướng dẫn của các chuyên gia.
Dù táo bón là vấn đề phổ biến và thường không nghiêm trọng, người bệnh không nên chủ quan. Nếu có dấu hiệu táo bón kéo dài hoặc không cải thiện, các triệu chứng như có máu trong phân, giảm cân không rõ nguyên nhân, hoặc đau bụng dữ dội có thể chỉ ra các bệnh lý nghiêm trọng hơn cần được kiểm tra và điều trị kịp thời.
Xem thêm: 8 thói quen hàng ngày khiến huyết áp tăng cao mà bạn không hay biết để có những điều chỉnh phù hợp cho sức khỏe tim mạch của bạn.
